नेटवर्किंग डिव्हायसेस

 

नेटवर्कचे प्रकार कोणते ते आपण मागच्या लेखात पाहिले.

LAN , MAN , WAN हे प्रकार नेटवर्क किती जागेमध्ये तयार केले आहे त्यावरून आले आहेत. नेटवर्कमध्ये संदेशवहनासाठी कोणते माध्यम वापरले आहे त्यावरून नेटवर्कचे वर्गीकरण केले जाते.

. इथरनेट नेटवर्क यामध्ये कॉपर केबल वापरून नेटवर्क केले जाते. यात इलेक्ट्रीसिटी सिग्नलच्या माध्यमातून संदेशवहन केले जाते.

. वायरलेस नेटवर्क यामध्ये रेडिओतरंगाच्या माध्यमातून संदेशवहन केले जाते.

. फायबर ऑप्टिक नेटवर्क यामध्ये फायबर ऑप्टिक केबल वापरून नेटवर्क केले जाते . यामध्ये प्रकाशलहरींच्या माध्यमातून संदेशवहन केले जाते.

कोणत्याही ठिकाणी नेटवर्क तयार करण्यासाठी गरज असते ती वेगवेगळ्या प्रकारच्या उपकरणांची ज्याला नेटवर्किंग डिव्हायसेस असे म्हंटले जाते. नेटवर्किंग डिव्हायसेस कोणती , त्यांचे प्रकार , उपयोग यांची माहिती या लेखातून आपण घेणार आहोत.

. नेटवर्क कार्ड आपला संगणक नेटवर्कला जोडण्यासाठी याचा उपयोग होतो. यालाच LAN card , LAN adapter अशी वेगवेगळी नावे आहेत . नेटवर्क कार्ड वेगवेगळ्या प्रकारची असतात जसे की इथरनेट’ LAN कार्ड , वायरलेस LAN कार्ड , फायबर ऑप्टिक कार्ड इ.आपण कोणत्या प्रकारचे माध्यम वापरणार आहोत त्यावर कोणते कार्ड वापरायचे हे अवलंबून आहे.

. नेटवर्क केबल कॉपर केबल आणि फायबर ऑप्टिक केबल हे यात मुख्य प्रकार असून कॉपर केबलच्या जाडीवरून UTP , STP, co-axial असे वेगवेगळे उपप्रकार आहेत. यापैकी UTP या प्रकारची cat 5 किंवा cat 6 ही केबल इथरनेट LAN मध्ये वापरली जाते.

. रीपीटर कॉपर केबल वापरून जेव्हा संदेशवहन केले जाते तेव्हा त्यामध्ये असणार्‍या resistance मुळे हा संदेश विशिष्ट अंतर पार करून गेल्यावर कमजोर होतो व त्यामुळे destination ला संदेश योग्य रितीने मिळत नाही. त्यासाठी रीपीटर हे उपकरण सिग्नलची stength वाढवायला मदत करते.

. हब ,ब्रिज दोनपेक्षा जास्त संगणक जोडण्यासाठी पूर्वी हे उपकरण वापरले जायचे. पण यामार्फत होणार्‍या संदेशवहनाचा वेग खूपच कमी म्हणजे ४ ते १६ Mbps इतका असतो.

.  स्वीच दोनपेक्षा जास्त संगणक जोडण्यासाठी हे उपकरण सध्या वापरतात. यामध्ये ८ पोर्ट, १६ पोर्ट , १२० पोर्ट असे बरेच प्रकार आहेत.यामुळे आपल्याला १०० ते १००० Mbps इतका वेग संदेशवनासाठी मिळू शकतो. तसेच Configurable switch वापरून आपण Virtual LAN तयार करू शकतो.

. राऊटर दोन किंवा जास्त वेगवेगळ्या प्रकारच्या नेटवर्कमध्ये संदेशवहन करण्यासाठी राऊटर वापरणे गरजेचे आहे. सिस्को, ज्युनिपर, सॅमसंग यासारख्या कंपन्या राऊटर तयार करतात.

. अ‍ॅक्सेस पॉइंट इथरनेट नेटवर्क आणि वायरलेस नेटवर्क यांना एकत्र जोडण्यासाठी हे उपकरण वापरतात.

कोणत्या ठिकाणी कोणत्या प्रकारची नेटवर्किंग डिव्हायसेस वापरावी लागतील हे आपण कोणत्या प्रकारचे नेटवर्क तयार करणार आहोत यावर अवलंबून आहे. उदा. जर आपल्याला इथरनेटया प्रकारचे LAN तयार करायचे असेल तर UTP या प्रकारची केबल , ‘इथरनेट’ LAN कार्ड , स्वीच असे डिव्हायसेस वापरावे लागतात , तर वायरलेसया प्रकारचे LAN तयार करण्यासाठी वायरलेस LAN कार्ड , अ‍ॅक्सेस पॉईंट असे डिव्हायसेस वापरावे लागतात . थोडक्यात आपल्या गरजेनुसार कोणत्या प्रकारचे LAN तयार करायचे आहे ते ठरवून प्रथम त्याचा लेआऊट काढून घ्यावा लागतो. नंतर डिव्हायसेसच्या गरजेनुसार त्यांची जागा ठरवून घ्यावी लागते. आणि नंतर LAN चा सेटअप तयार करावा लागतो.

सर्व images गुगलकडून साभार

सर्व images गुगलकडून साभार

 

कॉम्प्युटर नेटवर्क….ओळख आणि माहिती

आपल्या रोजच्या जीवनात आपण ‘नेटवर्क’ हा शब्द बर्‍याचदा ऎकतो. कळत न कळत आपण कुठल्या ना कुठल्या नेटवर्क सेवेचा लाभ घेत असतो. उदा. केबल टीव्ही, बँकांचे जाळे इ. माहितीच्या नेटवर्कच्या आधारे काही नेटवर्क्‍स विकसित झाली आहेत. त्याचा उपयोग आपण दैनंदिन जीवनात माहिती मिळविण्यासाठी करतो. ज्यामध्ये इंटरनेट, रेल्वे आरक्षण, ग्रंथालय नेटवर्क व माहितीचे नेटवर्क या दळणवळणातील प्रगत तंत्रज्ञानावर आधारित सेवांचा समावेश होतो. इंटरनेट म्हणजे माहितीचे प्रचंड मोठे जाळे , बर्‍याच सारे नेटवर्क येथे एकत्रित केले असतात. पण हे नेटवर्क काय आहे ? याची सुरवात कधी , कुठे , कशी झाली ? कॉम्प्युटर नेटवर्क म्हणजे काय? नेटवर्कचे फायदे-तोटे काय आहेत? आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे नेटवर्किंगमध्ये नवीन तंत्रज्ञान कोणते आहे? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे आपण या लेखातून मिळवणार आहोत.

१९७०च्या दशकात पी.सी अर्थात पर्सनल कॉम्प्युटर अर्थात खाजगी उपयोगासाठीचा संगणक वापरायला सुरवात झाली. स्वत:च्या संगणकावर महत्वाची माहिती साठवली जाऊ लागली. एक्सेल शीटवर बिलींग करणे , शाळा अथवा कॉलेजचे निकालपत्र तयार करणे इ. कामे केली जाऊ लागली. यातूनच ही सर्व माहिती शेअर करण्याची गरज निर्माण झाली. आणि जन्म झाला ‘नेटवर्क’ या तंत्रज्ञानाचा!!! नेटवर्क म्हणजे एकाच प्रकारे काम करणारे, एकत्रित प्रणाली व पद्धतीमध्ये भाग घेणारे दोन घटक दळणवळण माध्यमाने जोडणे होय. नेटवर्कचा मुख्य उद्देश हा आहे की एका प्रकारचे काम हे नेटवर्क घटकांच्या मदतीने द्विगुणित करणे.

यू.एस. डिपार्टमेंट ऑफ डिफेन्सने (DoD) १९६० साली स्थापन केलेले कॉम्प्युटर नेटवर्क हे पहिले नेटवर्क होय. त्यास ‘अर्‌पानेट’ म्हटले गेले. या नेटवर्कमुळे वेगवेगळ्या प्रकारच्या संगणकांमध्ये संवाद होऊ शकतो हे सिद्ध झाले. अर्‌पानेटचे रूपांतर आज जगप्रसिद्ध इंटरनेट या महाकाय नेटवर्कच्या जाळ्यात रूपांतरित झाले आहे.

कॉम्प्युटर नेटवर्क हे किती जागेमध्ये , कसे तयार केले आहे यावरून त्याचे ३ प्रकार पडतात.

१.  लोकल एरिया नेटवर्क (LAN) – हे एका छोट्या कंपनीत , शाळा / कॉलेजमध्ये किंवा घरगुती उपयोगासाठी केले जाते. यामध्ये कमीत कमी २ ते जास्तीत जास्त १०० कॉम्प्युटर जोडलेले असतात. एका मर्यादित उद्देशासाठी या प्रकारचे नेटवर्क हे अत्यंत उपयुक्त आहे. पण यामध्ये जर जागेची व्याप्त्ती किंवा जोडलेल्या कॉम्प्युटर संख्या वाढली तर नेटवर्कचा स्पीड कमी होतो. अर्थात नेटवर्कचा स्पीड हा इतरही बर्‍याच गोष्टींवर अवलंबून असतो.

२.  मेट्रोपोलिटॅन एरिया नेटवर्क (MAN) – याप्रकारचे नेटवर्क हे एखाद्या शहरापुरते , राज्यापुरते मर्यादित असते. उदा. केबल नेटवर्क

३. वाईड एरिया नेटवर्क (WAN) – हे सर्वात मोठे नेटवर्क, जे शहर, राज्य , देश यांच्या हद्दी ओलांडून जाते. यामध्ये बरेच LAN अथवा MAN एकत्र जोडलेले असतात. याचे सर्वात महत्वाचे , मोठे उदाहरण म्हणजे ‘इंटरनेट’.

नेटवर्कमध्ये communication साठी कोणते माध्यम वापरले आहे त्यावरून नेटवर्कचे वर्गीकरण केले जाते.

१. इथरनेट नेटवर्क – यामध्ये कॉपर केबल वापरून नेटवर्क केले जाते. यात इलेक्ट्रीसिटी सिग्नलच्या माध्यमातून संदेशवहन केले जाते.

२. वायरलेस नेटवर्क – यामध्ये रेडिओतरंगाच्या माध्यमातून संदेशवहन केले जाते.

३. फायबर ऑप्टिक नेटवर्क – यामध्ये फायबर ऑप्टिक केबल वापरून नेटवर्क केले जाते . यामध्ये प्रकाशलहरींच्या माध्यमातून संदेशवहन केले जाते. या प्रकारचे माध्यम वापरून आपण सर्वात जास्त सुरक्षित , वेगवान आणि जास्तीत जास्त अंतरापर्यंत संदेशवहन करू शकतो.

नेटवर्कमध्ये communication चा वेग हा किलोबाईटस्‌ पर सेकंद (KBPS) , मेगाबाईटस्‌ (MBPS) किंवा गिगाबाईटस्‌ (GBPS) असा मोजला जातो. १००० बाईटस्‌ म्हणजे १ किलोबाईट आणि १००० किलोबाईट म्हणजे १ मेगाबाईट आणि १००० मेगाबाईट म्हणजे १ गिगाबाईट असे हे परिमाण आहे. वेगवेगळ्या प्रकारची नेटवर्क तयार करण्यासाठी वेगवेगळी उपकरणे म्हणजे नेटवर्क डिव्हायसेस लागतात. जसे की इथरनेट केबल , नेटवर्क कार्ड , हब , स्वीच , राऊटर , गेटवेज्‌ इत्यादी. नेटवर्कचा मूळ उद्देश आहे – कम्युनिकेशन ! अर्थात दोन अथवा जास्त संगणकांमधला संवाद. हा संवाद करण्यासाठी एका विशिष्ठ प्रणालीची गरज असते. यामध्ये संवादासाठीच्या नियमांचा (प्रोटोकॉल्सचा) समावेश होतो. TCP/IP , Novell Netware , Appletalk असे बरेच प्रोटोकॉल्स वापरून दोन अथवा जास्त संगणकांमध्ये माहितीचे वहन केले जाते.

कॉम्प्युटर नेटवर्क हे कामाचा ताण विभागण्यासाठीसुध्दा उपयुक्त आहे. यामध्ये ‘क्लायंट-सर्व्हर’ हे तंत्रज्ञान वापरले जाते. या तंत्रज्ञानात सर्व माहिती (database) हा सर्व्हरवर साठवलेला असतो. क्लायंट त्याच्या गरजेनुसार हा माहितीचा साठा वापरू शकतो. तसेच सर्व्हरला प्रिंटर जोडलेला असेल तर क्लायंट त्या प्रिंटरवरून प्रिंटस्‌ काढू शकतो. यासाठी ‘क्लायंट-सर्व्हर’ तंत्रज्ञानात बरीच सेटींग्ज करावी लागतात. कोणाही अनाहूत कॉम्प्युटरद्वारे सर्व्हरला कनेक्ट करून त्यावरील माहितीचा दुरूपयोग करू नये म्हणून त्याला वेगवेगळ्या प्रकारची सुरक्षा (security) द्यावी लागते.

ता.क- माझा हा  लेख ’डेटाकॉम’ या कॉम्प्युटर आणि तंत्रज्ञान विषयक मॅगझिनमध्ये प्रकाशित झाला आहे.

सुविचाराचे धन….

 

ई-मेल्स्‌, एसेमेस्‌ या गोष्टी फॉरवर्ड करण्याच्या असतात. अगदी काही महत्वाचे , घरगुती किंवा ऑफिशियल असणारे ई-मेल्स्‌, एसेमेस्‌ सोडले तर आपण बहुतेकदा आलेले ई-मेल्स्‌, एसेमेस्‌  फॉरवर्ड करत असतो. किंवा मी तर असेच करते. मला कधीकधी प्रश्न पडतो हा जो ई-मेल्‌, एसेमेस्‌  मला कुणीतरी फॉरवर्ड केला आहे, तो सर्वात पहिल्यांदा कुणी बरं लिहला असेल? बहुतेक ई-मेल्स्‌, एसेमेस्‌  हे कोणत्यातरी वेबसाईटवरून उचलेले असतात…. वॉलपेपर्स, चित्रं, काही इल्यूजन्स , पेंटींग्ज, काही डिस्काऊंट ऑफर्स, काही नीतिकथा आणि “ओळखा पाहू या सेरीज पुढचा नंबर कोणता?” या प्रकांरांमधले हे फॉरवर्डेड ई-मेल्स असतात. असं बर्‍याचदा होतं की मला आलेला छानसा ई-मेल मी कोणालातरी फॉरवर्ड करते आणि काही दिवसांनंतर घुमून-फिरून तोच ई-मेल मला परत येतो.

एसेमेस्‌चंही तसंच असतं पण ई-मेलसारखे एसेमेस्‌ फुकट नसतात. काही मोबाईल कंपन्या एसेमेस्‌ पॅकेज देऊन दिवसाला २० पासून महिन्याला ५००० पर्यंत एसेमेस फुकट किंवा १० पैसे, २० पैसे पर एसेमेस अशा किंमतीत देऊ करतात. काही दिवसांपूर्वी मला या GM , GN SD TC च्या एसेमेस्‌नी वैताग आणला होता. सुरवातीला मजा म्हणून किंवा फुकटच आहे म्हणून मी सुद्धा हे GM , GN SD TC चे मेसेजेस फॉरवर्ड केले पण नंतर कंटाळा आला. रोज काय चंद्र , तारे, चांदण्या, सुगंध , जाई-जुई, रातराणी असल्या गोष्टींना वेठीला धरायचं आणि कुणालातरी ‘गुड नाईट’ विश करायचं…. बोअर…. आणि मी GM , GN SD TC चे मेसेजेस फॉरवर्ड करणं बंद केल्यावर आपोआप मलाही असे मेसेज येणं बंद झालं. (कुछ पाने के लिये कुछ खोना पडता है , करोगे तो भरोगे असं काही…)पण काही मेसेज मात्र खरंच खूप सुंदर असतात, खूप निराश झालेली असताना मैत्रींणीने पाठवेला छानसा ‘मोटीव्हेशल’ मेसेज काळ्या ढगाला असणार्‍या सोनेरी कडेची आठवण करून देतो. (खूप साहित्यिक झालेय हे वाक्य पण दुसरी उपमा आठवेना…) काही मेसेज वाचून खुदकन्‌ हसू येते (यांत सँटा-बँटा किंवा तत्सम लोकांचा सहभाग नाही…या कृ. नों. घे.). मी तर अशा छान छान मेसेजेस्‌चं कलेक्शन करून ठेवलंय्‌….

यावरून लहानपणीची एक आठवण झाली. तेव्हा रोज वर्गात फळ्यावर सुविचार लिहायचा असायचा. मग आम्ही एक सुविचाराची वही केली होती आणि त्यात वेगवेगळे सुविचार, संतवचने वगैरे लिहलेली असायची, शिवाय शाळा सुटल्यावर सर्व वर्गात फिरून प्रत्येक वर्गातले सुविचार त्यात लिहायचे, दुसर्‍या शाळांमधल्या मैत्रीणींबरोबर या सुविचारांची देवाणघेवाण चालायची आणि आपल्यालाच सुविचार लिहता यावा म्हणून रोज शाळेत लवकर जायची… सगळ्यात पहिल्य़ांदा वर्गात पोचायची घाई असायची… कारण जो कुणी पहिल्यांदा येईल त्यालाच सुविचार लिहण्याचा ’मान’ मिळायचा!!!

तर मी अशा छान छान मेसेजेस्‌चं कलेक्शन करून ठेवलंय्‌. त्यातले काही मला जाम आवडलेले मेसेजेस मी इथे लिहीत आहे. अर्थात यातले काही, बरेचसे किंवा सगळे मेसेज तुमच्याकडे असतील.. सगळे मेसेजेस हे इंग्रजीमधून आहेत आणि त्याच भाषेत त्यातला खराखुरा मेसेज… अर्थ मनापर्यंत भिडतो म्हणून ते तसेच देत आहे. 

1. END is not the end, infact E.N.D is Effort Never Dies & if u get No in any answer, remember it is ‘Next Oppurtunity’. So always be positive.

2. Patience and silence are two powerful energies! Patience makes you mentally strong while silence makes you emotionally strong.  (हा मेसेज माझ्या नवर्‍याने पाठवलाय्‌ आणि तो फॉरवर्डेड नाहीय्‌… त्यानेच लिहलाय तो… अशाच एका घरगुती Patience आणि silence ची कसोटी पाहणार्‍या काळात हा मेसेज त्याने पाठवला आणि झालेल्या घटनांकडे मी शांतपणे, त्रयस्थाच्या नजरेतून पाहू शकले… )

3. Charlie Chaplins 3 heart touching statements- a. Nothing is permenant in the world, not even your troubles.. b. I walk in d rain bcos nobody can see me tears !! c. The most wasted day in the life is the day when we have not laughed…

4.Friends are like sketch pens, they colour ur life. I may not be ur favourite colour, but you will need me somewhere to complete ur picture… (काय जबरदस्त आहे नां)

असाच एक जबर्‍या मेसेज

5. if everyone is happy with U, then surely u have made many comromises in ur life. But if U r happy with everyone surely you had ignored faults of others…

6. D stone is broken by last stroke, it doesn’t mean that first stroke was useless… Success is the result of continuous efforts, Try & try untill you win…( आपल्या नेहमीच्या try try but don’t cry चा modified version!!!!)

7. Don’e make your voice loud , to make others to listen you. Make ur attitude so loud that others beg to listen u…(जबराट्‌)

8. On a rainy day mom went to pick up her con from school thinking he will fear d lightning. On d way she found him at the sky for every stroke of ligntning. she asked him why? he smiled n said “GOD is taking my photo. I have to look good. that’s why i smiled”. Life is simple, it’s d attitude which makes it complicated. So smile when u have a problem and keep smiling even during hard times. Nothing in the world can break u…

9. some one asked swami vivekanand :- WHAT IS A POISON? he gave a great answer, “Anything that exceeds its limit is called Poison…”

and cherry on the top….

10. worry is like a rocking chair. It gives you something to do but it doesn’t get you any where. So DON’T WORRY BE HAPPY….

 

नांवात काय आहे?

नांवात काय आहे?…….शेक्सपियरला पडलेला प्रश्न…..

कु. वैशाली दुष्यंत कुलकर्णी आणि सौ. प्रज्ञा रविंद्र महाजन…. यात साम्य काय आहे? तर ती अस्मादिकांची नावें आहेत. माझं बॅंकेत खातं चालू करायचं होतं तेव्हा पुराव्यासाठी जी कागदपत्रे जमा केली होती, त्यात काही कागदपत्रे कु. वैशाली दुष्यंत कुलकर्णी या नांवाची होती. मग दोन्ही नावांची व्यक्ती एकच आहे हे दाखवण्यासाठी मॅरेज सर्टीफिकेट, पॅन कार्ड पुरावा म्हणून द्यावे लागले….लग्नानंतर मधलं नांव बदलणार हे मुलींच्या बाबतीत होत असतं….काही भाग्यवान अशा असतात की त्यांना सासरपण माहेरच्या आडनावांचं मिळतं…. एखादी थ्री ईडीयट्स मधली करीना सांगते – वांगडू….? नहीं नहीं, मै शादी के बाद अपना सरनेम चेंज नही करूंगी….. 🙂 अशांचं प्रमाण हळूहळू वाढतंय्‌ असं म्हणतात बुवा…. 🙂 (आजचा मुद्दा  हा नाहीय्‌.)

माझ्याबाबतीत नांव, मधलं नांव, आडनांव सगळंच बदललं…. माझ्या नणंदेचं नांवही वैशाली त्यामुळे माझं नांव बदलावंच लागलं. तेव्हा नवरा म्हणाला होता- तुला वैशाली म्हणून हाक मारली तर बहिणीला हाक मारतोय असं वाटेल. 🙂 (शेक्सपियर बाबा ऎकतोयस्‌ नां, नावांत काय आहे, कळालं कां…..?) मग नवर्‍याने सांगितलं की आता तुला तुझ्या आवडीचं नांव मिळेल. तुला आवडणारी नावं सांग. मी त्यातलं एखादं निवडतो . कारण ते नांव तुझं असलं तरी शेवटी ते जास्त वेळा मी म्हणणार आहे… 🙂 वॉव … हा दृष्टीकोन आवडला मला. मी नाही माझं नांव बदलणार यापेक्षा बदलावंच लागणार आहे तर आपल्या आवडीचं नांव कां निवडू नये? बारशाला जेव्हा आई, बाबा, आत्या किंवा घरातील कोणी वडीलधारे नांव ठरवतांत तेव्हा आपल्याला चॉईस नसतो. ते त्यांच्या आवडीचं नांव ठेवतात. मग मला संधी मिळतेय्‌ तर चांगलं मनासारखं नांव ठेवून घेऊ.  🙂  असा विचार मी तेव्हा केला…. या गोष्टीला १० वर्ष झाली असली तरी आत्ता कालपरवा घडल्याप्रमाणे सगळं लख्ख आठवतंय्‌….. 🙂  त्यावेळी मला ‘ई’ कारान्त नावं आवडायची नाहीत, माझं नांव मोठ्ठं आहे असं वाटायचं. माझं स्वतःचं नांव ‘ई’ कारान्त- वैशाली होतं म्हणून असेल कदाचित… म्हणजे कसं आपले केस सरळ असतील तर कुरळे केस आवडतात, किंवा डोळे काळे असतील तर घारे डोळे आवडतात तसं….. 🙂 मला ‘आ’ कारान्त नावं आवडायची म्हणजे श्रध्दा, आकांक्षा, शलाका, विशाखा वगैरे…. त्याप्रमाणं मी काही नावं नवर्‍याला सुचवली… त्यानं ‘प्रज्ञा’ नांव सुचवलं म्हणाला तुला आवडतंय्‌ कां बघ….!!! हाय्‌….तेव्हाचे काय मोरपंखी दिवस होते की तो जे म्हणेल ते आवडायचंच….. 🙂 ( असो, हाही आजचा मुद्दा नाहीय्‌) तर मला नांव आवडलं – माझ्या सगळ्या अटींमधे बसणारं… ‘आ’ कारान्त , छोटं आणि सहजासहजी अपभ्रंश न करता येणारं….

आमचं लग्न ठरल्याठरल्या माझं नांव काय ठेवायचं हे ठरवलं गेलं. त्यावेळी जेव्हा ‘तिकडून’ फोन यायचा आणि चुकुन माझ्याऎवजी माझ्या आई-बाबांनी फोन उचलला तर ‘प्रज्ञा आहे कां, तिच्याकडे फोन देता कां?’ अशी विचारणा झाली की त्यांना थोडं गोंधळायला व्हायचं. हळूहळू त्यांनाही मला ‘प्रज्ञा’ म्हणून बोलावलेलं ऎकायची सवय झाली. माझं मन तर आता असं तयार झालं आहे की नाशिकला कुणी मला वैशाली म्हणून हाक मारली तर पटकन्‌ ‘ओ’ दिली जात नाही. माहेरी गेले की तिकडे सगळे ओळखीचे, नातेवाईक, मैत्रिणी, शेजार-पाजारचे मला ‘वैशाली’ म्हणूनच बोलावतात आणि इकडे सासरी सगळे ‘प्रज्ञा’ म्हणूनच बोलावतात…..‘वैशाली’ अशी हाक ऎकली की “काय गं? थांब गं थोडी, येतेय नां मी….!!” असं म्हंटलं तरी चालतं पण ‘प्रज्ञा’ अशी हाक ऎकली की “ओ, आले हं….”(एकदम नाजूक, गोड आवाजात वाचा म्हणजे तसा फिल येईल…) असं आपसूकच उत्तर येतं आणि हा स्वीचओव्हर इतका नकळत होतो…..

खरंच आपण बायकाच एवढं ‘अ‍ॅडजेस्ट’ करून घेऊ शकतो… 🙂 (हा तर सर्वकाळचा मुद्दा आहे नां!!!)


 

शिस्त…..

 

ट्रॅफिकचे नियमांचं पालन करायचं असतं कां?

काल मी एका ट्रॅफिक सिग्नलवर तो सिग्नल हिरवा व्हायची वाट पहात होते त्या ३०-३५ सेकंदात जे घडलं ते पाहून वरचा प्रश्न माझ्या मनात आला. तर काल घरी जाण्यासाठी निघाले तेव्हा नाशिकच्या अगदी मेन रोडवर सिग्नलसाठी थांबावे लागले. आता या सिग्नलवर (चक्क !) चालू असलेल्या ‘टायमर’ मुळे कळाले की सिग्नल सुटायला अजून ५१ सेकंद बाकी आहेत. मग स्कूटीचे इंजिन बंद करून सिग्नल सुटायची वाट पहात थांबले. हळूहळू वाहनांची गर्दी वाढायला लागली. सिग्नल सुटायला ३१ सेकंद बाकी असताना तीन बाईकस्वार आले. म्हणजे एकाच बाईकवर तिघेजण होते आणि जोरजोरात , कर्णकर्कश्य हॉर्न वाजवत , बाकीच्या वाहनांना सरकून जागा द्यायला लावत ते पुढे आले.  सिग्नल सुटायला अजून २७ सेकंद बाकी होते. मग “च्याxxx, एवढा वेळ वेट कोण करणार?” असं म्हणत तो सिग्नल तोडून पुढे निघाले, जात असताना मागच्यांना मूर्खात काढायला विसरले नाहीत. आता परिस्थिती अशी होती की आमच्या उजव्या बाजूचा सिग्नल संपून ३ सेकंद झाले होते तरीही तिकडची वाहने जाण्याचे थांबले नव्हते, आमच्या समोरचा सिग्नल चालू होता आणि तिकडूनही वाहने जाणे चालू होते, तशात हे ‘सिग्नल तोडे’ मधे घुसलेले…..त्या तिघांनी जोरजोरात , कर्णकर्कश्य हॉर्न वाजवत वाजवत पुढे जाणे चालू ठेवले, बाकिच्यांनी त्यांचा उद्धार चालू केला तरी त्यांना काही फरक पडत नव्हता , कारण त्यांना असं किती अंतर पार करायचं होतं ? (आणि महत्वाचं म्हणजे भारत-पाकिस्तान मॅच थोड्याच वेळात चालू होणार होती नां?) इतर कुणाच्या लक्षात येईपर्यंत ते दुसर्‍या टोकाला पोचले सुध्दा आणि निघूनही गेले. मग आमच्यासारखे जे अजूनही सिग्नल सुटायची वाट पहात होते, त्यांच्यात आपापसात बोलणं चालू झालं ,”पाहिलंत, काय ती पोरं”, “च्याxxx, आपण काय वेडे म्हणून सिग्नल सुटायची वाट पहात थांबलोय कां?” , “कानाला धरून एकेकाला ट्रॅफिकचे नियम शिकवायला पाहिजेत”, “बापाकडे पैसा असेल चिक्कार , मग सुचतात असले धंदे. “……

खरंच रहदारीचे नियम हे प्रत्येकाला माहिती असतात पण त्याचं पालन मात्र आपल्या सोईनुसार, स्वभावानुसार, सव‌यीनुसार केलं जातं. आमच्या ऑफिसच्या उजव्या बाजूचा रस्ता हा फक्त जाण्यासाठी वन-वे आहे आणि डाव्या बाजूचा रस्ता मागच्या रस्त्यावरून येण्यासाठे वन-वे आहे. पण प्रत्येकालाच घाई एवढी असते की तो वन-वे चा बोर्ड पहाण्याइतकाही कुणाला वेळ नसतो. थोडंसंच अंतर जायचं म्हणून चुकिच्या दिशेने वाहने चालवली जातात. जोराजोरात हॉर्न वाजवत १००-१२० च्या वेगात वाहन चालवणं, पुढे जाताना मागच्या वाहनाला ‘कट’ मारून पुढे जाणं हे तर खूप कॉमन झालंय्‌…आपल्याला पुढे उजव्या/डाव्या बाजूला वळायचं आहे, तर आपले वाहन थोडं आधीपासूनच त्या दिशेला चालवणं हे योग्य असतं. कळतंय्‌ पण वळत नाही. अर्थात या नियमांचं पालन हे आवर्जून केलं जातं पण कधी ? तर ‘मामा’ आपल्या नजरेच्या टप्प्यात असेल तर एरवी चलने दो. मग जे प्रामाणिकपणे नियम पाळतात, त्यांनाही कधीतरी वाटतंच की “अरे,आपणच काय घोडं मारलंय्‌ म्हणून आपण शिस्तीत वागायचं?” मग तेही ह्ळूहळू नियमांचं उल्लंघन करू लागतात. (सगळेच असं करत नाहीत. याची कृ. नों. घ्या.)

शेवटी शिस्त पाळणं हे आपल्याच फायद्याचं असतं. वरच्या प्रसंगात जर काही अपघात झाला असता तर गाडीचं झालेलं नुकसान भरून येऊ शकेल, पण त्या व्यक्तीला काही दुखापत झाली तर त्याच्या आयुष्यातले काही महत्वाचे तास, दिवस, वर्षे वाया जातात, त्याची मोजदाद कशातही करता येत नाही. आपल्याला स्वत:ला काही झालं तर ठिक आहे, आपल्याच चुकीनं हे घडलं म्हणून पश्चाताप तरी करता येईल पण जर आपल्या चुकीची सजा दुसर्‍या कुणाला भोगावी लागली तर आयुष्यभर ही गोष्ट पोखरत राहते. तेव्हा कृपया रहदारीचे नियम पाळा, जे पाळत आहेत त्यांनी तसंच चांगलं वागणं चालू ठेवा आणि इतरांनाही रहदारीच्या नियमांचं पालन करण्यासाठी प्रवृत्त करा……

(कोणाला सल्ला देण्याएवढी मी मोठी नाहीय्‌, पण कळकळीनं जे सांगावसं वाटलं ते इथं सांगितलेय्‌….)

 

इच्छापूर्ती

 

लहानपणी जाग यायची ती रेडीओवर वाजणार्‍या लता मंगेशकर, आशा भोसले किंवा सुमन कल्याणपूरच्या सुमधूर आवाजातील भजनाने किंवा भक्तीसंगीताने. मग बातम्या, प्रभातीचे रंग ( त्याची टायटल लाईन अजून आठवतेय – “काही बातम्या, घडामोडी आणि संगीतावर आधारीत विशेष कार्यक्रम“), कृषीवाणी वगैरे ऎकत शाळेची तयारी व्हायची कशी व्हायची ते कळायचे नाही. त्यावेळी कोल्हापूरला सांगली आकाशवाणी केंद्र लागायचे. त्यावरची फिनोलेक्स पाईपची जाहीरात अजूनसुद्धा त्याच्या र्‍हीदमसकट आठवतेय. ” —– पाणी, आणायचं कुणी? सांगतो राणीफिनोलेक्सनं आणलं पाणी, शेतं पिकली सोन्यावाणी…. फिनोलेक्स पाईप“…. टंग्‌ssssss . हा टंग्‌ssssss तर आकाशवाणीचा खास असायचा. एका कार्यक्रम संपला हे यातून कळायचे. त्यावेळेपासून फार इच्छा होती की हे आकाशवाणी केंद्र आतून पहायचे. तिथे ध्वनीमुद्रण कसे चालते ते पहायचे. पण तो योग काही तेव्हा आला नाही.

आमच्या इन्स्टीट्यूटने नाशिक आकाशवाणीवर हार्डवेअर आणि नेटवर्कींगवर एक शैक्षणिक मालिका करायचे ठरवले. तेव्हा ही मनातली इच्छा परत उफाळून आली. मी आमच्या मॅमना म्हंटलं, “मी नेटवर्कींगचा एक एपिसोड करू कां?” चक्क दोन एपिसोडची परवानगी मिळाल्यावर आधी पूर्ण भाषण लिहून काढले. आम्हाला प्रत्येक एपिसोडसाठी साडेतीन मिनिटे मिळणार होती , त्यात कॉम्प्युटर हार्डवेअर आणि नेटवर्कींगची माहिती द्यायची होती. आकाशवाणीवर भाषण द्यायचे म्हणून व्यवस्थित मराठीत (बरहाताईंच्या मदतीने) सर्व माहिती लिहून काढली. सर्व टेक्निकल माहिती मराठीत लिहताना बरीच झटापट करावी लागली. मग हे भाषण वेळ लावून वाचून पाहिले तर ५ मि. ५० से. लागले. मग काटछाट केली, काही मुद्यांचे स्पष्टीकरण कमी केले आणि पुन्हा एकदा वाचले तर ३ मि. २५ से. लागले. आमच्या दृष्टीने सर्व तयारी पूर्ण झाली.

आकाशवाणीकडून ध्वनीमुद्रणासाठी शनिवार दुपार ४.३० ची वेळ मिळाली होती. शनिवारी आम्ही तिथे पोचलो. मनात आधीच दडपण होते. पूर्वी शाळेत असताना नाट्यवाचन, नाट्यछ्टा, शालेय कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन वगैरे मी केले होते. तेव्हा शिकलेल्या काही गोष्टी म्हणजे आवाजाची पातळी कशी ठेवायची, पॉज कुठे, कसा, किती घ्यायचा, आवाजात चढउतार कसा करायचा, बोलताना वाक्य अगदी शेवटच्या शब्दापर्यंत पूर्ण म्हणायचे याची मनातल्या मनात उजळणी चालू होती. तो आकाशवाणीचा साउंडप्रूफ स्टुडीओ, भिंतींवर लावलेले वेलवेट, कॉम्प्युटरला जोडलेले ध्वनिमुद्रणाचे मशिन (‘लगे रहो मुन्नाभाईतविद्या बालन RJ दाखवली आहे, त्यात ते मशिन दाखवलंय्‌), दोन मोठे माइक्स, खुर्ची सरकवल्याचाही आवाज होऊ नये म्हणून जमिनीवरही अंथरलेले वेलवेटचे कार्पेट, मोठे मोठे स्पीकर्स आणि हेडफोन्स !! ….. हळूहळू धडधड वाढायला लागली होती.

ध्वनिमुद्रण करणार्‍या सरांनी सांगितले,” हे बघा, अजिबात टेंशन घेऊ नका. एकदम रिलॅक्स आणि आवाजात फुल थ्रो देऊन बोला. ( हे म्हणजे फोटोग्राफरने मी आता फोटो काढतो, एकदम नॅचरली हसाअसे सांगण्यासारखे होते. असो) असं समजा की तुम्ही तुमच्या वर्गात विद्यार्थ्यांसमोर बोलताय्‌ आणि हे बघा बोलताना काही चुकलं तर थोडा जास्त पॉज घेऊन तेच वाक्य परत म्हणायचं. जिथे चा उच्चार करायचा असेल तिथे मान थोडी बाजूला करून बोला. डायरेक्ट माईकवर बोललेला ऎकायला गोड वाटत नाही“. एका दमात सगळ्या सुचना देऊन झाल्या. पहिल्यांदा माझी साउंड टेस्टघेतली. त्यात आवाज एकदम ओके आहे असे कळल्यावर जीव भांड्यात पडला. मग चालू झाले रेकॉर्डींग. मी ठरवल्याप्रमाणे वाचायला सुरवात केली. “थांबा, असं वाचल्यासारखं बोलू नका हो. तुम्ही आकाशवाणीवरून श्रोत्यांशी संवाद साधताय्‌. तेव्हा एकदम बोली भाषा ठेवा. श्रोतेहो अशी काही काही वाक्यांची सुरवात करायची म्हणजे ऎकणारी लोकं रीलेट करतात कार्यक्रमाशी. चला परत सुरवात करू” . मग नंतर आवाजाचा टोन, एकूण भाषण वगैरे छान झाले. पण एका दमात भाषण झाल्यामुळे सुरवात दमदार आणि आवाजाची पातळी नंतर कमी कमी झाली होती. असे ४ ५ रीटेक झाल्यावर भाषण ओके झालं. आता मी व्यवस्थित भाषण करू शकते असा विश्वास आला आणि दुसरं भाषण चक्क २ टेकमध्ये ओके झालं. नंतर ध्वनीमुद्रण केलेली दोन्ही भाषणं त्यांनी ऎकवली.

माझा विश्वासच बसत नव्हता की लहानपणीची इच्छा पूर्ण झाली आणि माझ्या आवाजाचं आकाशवाणीवर ध्वनीमुद्रण झालं आहे. !! तिथे असणार्‍या असिस्टंट मॅमनी मला सांगितले तुमचा आवाज खूप गोड आहे आणि रेडीओला सुटेबल आहे. तुम्ही आकाशवाणीवर ऑडीशन टेस्ट कां देत नाही? मी आत्ताच सांगते की तुम्ही पास झाल्या आहात. तुम्ही तुमची नोकरी सांभाळूनही आकाशवाणीवर अनाऊन्सर म्हणून काम करू शकता…..” अरे काय ऎकतेय्‌ मी!!! ‘आंधळा मागतो एक नी देव देतो दोन डोळेअशी माझी गत झाली होती. तसं मला खूप जणांनी सांगितलं आहे की तुमचा आवाज गोड आहे, उच्चार खूप स्पष्ट आणि शुद्ध आहेत म्हणून , पण लहानपणापासून जे एक आवाजाचं स्टॅंर्ड्ड मनात होतं तिथून सर्टीफिकेट, कौतुक मिळणं हे खूप छान वाटलं.

ता.तिथून परत आल्यावर माझी मनस्थिती अगदीआज जमींपर नही है मेरे कदम’ अशी होतीइति माझा नवरा. !!!



देवा हो देवा….

 
काल आमच्या ऑफिसच्या बाजूला साईबाबांचा प्रसाद म्हणून तांदळाची खिचडी (ज्याला भंडारा म्हणतात) वाटप चालू होते. येणारे जाणारे बहुतेक सर्वजण थांबून साईबाबांच्या प्रतिमेला नमस्कार करून प्रसाद घेत होते. माझे लेक्चर संपवून मी बाहेर पडले. खाली सर्व विद्यार्थी रांग लावून प्रसाद घेत होते. मी स्कूटी काढायला आल्यावर माझे सर्व विद्यार्थी आता मी काय करते याकडे लक्ष नाही असं दाखवत, बघायला लागले. डोळ्याच्या कोपर्‍यातून म्हणतात नां तसं.मी साईबाबांना नमस्कार केला पण प्रसाद न घेताच निघून गेले.  

आज सकाळी लेक्चर संपल्यावर एका विद्यार्थ्याने विचारलेच,” मॅडम, तुम्ही बाबांचा प्रसाद घेतला नाही?”. मी फक्त हसले.आणि पुढ्च्या लेक्चरला गेले. पण यावरूनच माझ्या मनात विचारमालिका चालू झाली.मी जाणीवपूर्वक प्रसाद घेतला नाही.तिथे एका मोठ्या पातेल्यात खिचडी ठेवली होती.त्यातून एका ताटाने ती खिचडी एकजण काढायचा, दुसरा हाताने बचकभर खिचडी प्लॅस्टीकच्या द्रोणातून आलेल्यांना द्यायचा.एका मोठ्या टेबलवर खिचडीचे ताट , प्लॅस्टीकच्या द्रोण, प्यायला पाणी वगैरे ठेवले होते. आणि त्या टेबलच्या शेजारीच बहुतेकांनी खिचडी खाऊन टाकलेल्या द्रोणांचा पसारा पडला होता. एकूणच ते सगळं पाहून मला प्रसाद घ्यावासा वाटला नाही. मग मी नास्तिक आहे कां?

मी चतुर्थीचा उपवास करते.मागच्या महिन्यात आम्ही हैद्राबादला गेलो होतो तेव्हा प्रवासात असताना चतुर्थी आली होती. (२ दिवस आधीपासून माहीत होते की अमुक दिवशी चतुर्थी आहे आणि आपण प्रवासात असणार आहोत.) मी तेव्हा उपवास केला नाही. (यावेळी उपवास नको करायला असं कदाचित मनात आधीच ठरवलं होतं कां?) प्रवासात आधीच खाण्याचे हाल असतात, त्यात उपवास करून तब्येत बिघडेल असा विचार मनात होता. पण हेच जर घरी असताना चतुर्थी आहे हे लक्षात नसताना सकाळी चहाबिस्कीट खाल्ले किंवा दिवसभर उपवास केला आणि संध्याकाळी भेळ किंवा असंच दुसरं काही खाण्यात आलं तर मात्र चुटपुट लागून रहाते. “अरे आज चतुर्थी आहे हे कसं लक्षात राहीलं नाही?”. परिस्थिती वेगवेगळी असली तरी दोन्हींचा End Result सारखाच आहे उपवास मोडणं.!! मग एका प्रसंगात मनाला लागत नाही आणि दुसर्‍या प्रसंगात मनाला टोचणी लागते की माझा उपवास मोडला. असं कां होतं? आपण आपल्या सोईप्रमाणे वागत असतो कां? वरच्या खिचडीच्या प्रसंगामध्ये मनात कुठेतरी हायजीनचा विचार होता पण हाच विचार हॉटेलमध्ये किंवा स्टॉलवरचा चमचमीत वडापाव खाताना येत नाही. कां?

मी काही फार देवभोळी ,अस्तिक वगैरे नाही पण कठीण परिस्थिती आधार वाटतो तो देवाचाच. मनातल्या मनात गणपतीचा धावा चालू होतो. देवाचं अस्तित्व माझ्या मनात सतत असतं. त्यामुळंच प्रत्येक गोष्ट ही सद्स‌द्‌विवेकबुद्धीला अनुसरून केली जाते. मी काही चुकीचं वागले तर देवाला काय वाटेल, देव काय म्हणेल असा विचार असतो. देव रागावेल, शाप देईल असा नसतो. देवाला मी माझा मित्र, पालक मानते. एक प्रेमळ वडीलधारी व्यक्ती जिचा आदरयुक्त दरारा वाटतो पण भीती नाही वाटत. असं वाटतं की देव मला समजून घेईल पण मी त्याला गृहीत धरत नाही. घरी देवाची पूजा रोज आई करतात, पण त्या कधी बाहेरगावी गेल्या तर माझ्याकडून पूजा रोज होतेच असं नाही. एकूणच मला कर्मकांडात अडकायला आवडत नाही. पूजाअर्चा, धूप, फुलं, अक्षता या गोष्टींनी देव प्रसन्न होतो की नाही ते माहीत नाही पण त्यामुळे माझ्या मनाला प्रसन्नता मिळते. मग ती प्रसन्नता मिळण्यासाठी मी पूजा करते. अशा बाह्य गोष्टींनी प्रसन्नता तेव्हाच मिळवावी लागते, जेव्हा मन अशांत असते. म्हणजे काय तर मी देव मानते पण तो मूर्तीतच आहे असं न मानता चांगुलपणा, माणुसकी आणि एकूणच विवेकी वागणे यात त्याचं अस्तित्व पाहते 

ता.क – ही पोस्ट मी शनिवारीच टाकणार होते, पण नेट खूप स्लो होते, ‘नवीन नोंद’ चे पेज लोड व्हायलाच १० मि. लागली. शेवटी विचार केला की जाऊ दे, देवाच्याच मनात नाहीय. सोमवारी टाकू पोस्ट. 
 
ता.ता.क – नाही नाही… ही पोस्ट शनिवारीच टाकावी असं देवाच्या मनात आहे.